door Bert Jansen

‘Er staat een olifant voor de deur’, schreef Dian van Gelder in haar uitnodiging voor het eerste BeNeDictee van 2026. Als organisatrice slaagt zij er telkens in een andere, aantrekkelijke locatie te boeken voor een partijtje orthografisch armpjedrukken. Deze keer had ze gekozen voor Dekker, een uitgestrekt complex aan de rand van Zoetermeer, waar je volgens de website onder één dak ‘een bruisende mix van sport, entertainment, restaurants en zakelijke mogelijkheden’ vindt. Bij zo’n immens complex met diverse ingangen is een nauwkeurige routebeschrijving geen overbodige luxe.

Bij de entree waarvoor de beloofde (houten Afrikaanse) olifant de wacht hield, stuitten deelnemer René Dijkgraaf en ik op zaterdag 28 maart op een gesloten deur. Via een andere ingang kwamen we bij de receptie terecht, waar we een vriendelijke gastvrouw troffen die ons door de krochten van Dekker naar de Flamingo Lounge begeleidde, de locus actus. Lopend door de gangen drongen de geluiden van vallende kegels in de belendende bowlingbaan tot ons door. Ik weet nog dat ik dacht: wat een geluk dat ik ga dicteeën en niet hoef te bowlen. Little did I know …

Buitenspel

In de in exotische sfeer gedachte Flamingo Lounge met bamboe kamerschermen en behang dat herinnert aan Henri ‘Le Douanier’ Rousseaus De droom (al scholen er in het struikgewas niet de bekende leeuw en liggende Venus, maar toekans en flamingo’s), wachtte Dian van Gelder haar gasten op met een glimlach en een vers kopje koffie. Na haar welkomstwoord mocht de Vlaamse spellingcrack Frank Denys het spits afbijten met een dictee dat hij de titel Van Dale buitenspel had meegegeven. Plots herinnerde ik mij toen dat Frank al gehint had op het feit dat niet Onze Dikste Vriend, maar de Woordenlijst centraal zou staan in zijn dictee; ik had daarin echter niet de stormbal gezien die het zou blijken te zijn. Achteraf — maar ja, je weet wat Amsterdammers over ‘achteraf’ zeggen — kunnen we stellen dat geen van de zeven dicteeschrijvers zich bewust was van de orthografische achtbaan waar zij die voormiddag in Zoetermeer waren ingestapt.

Rara avis

Denys trakteerde zijn publiek niet op een in barokke zinnen verpakt verhaal met een kop en een staart, zoals we van hem gewend zijn en waar hij patent op heeft, maar op een enumeratie van exotische woorden die vooralsnog alleen in de online editie van de Woordenlijst te vinden zijn. Ik grasduin niet graag in de Woordenlijst, die slechts een droge opsomming van woorden ten dienste van de correcte spelling geeft. Ik raadpleeg die dan ook louter als ik twijfel aan de orthografie. Het is natuurlijk goed te weten hoe een woord als tuamotukarekiet gespeld dient te worden, maar ik wil dan ook weten waarom die rara avis zo heet: is Tuamotu de Japanse evenknie van onze eigen Jac. P. Thijsse? Of is Tuamotu een streek op Hokkaido waar dit vogeltje zijn biotoop heeft? En datzelfde geldt voor de opgevoerde roraimanachtzwaluw. Wie of wat is roraima? Bij de sussex- en de kingcharlesspaniël is de etymologie een no-brainer, maar die ligt voor de clumberspaniël wat mij betreft wat minder voor de hand. 

Voor diegenen die graag Thonetstoelen willen bewonderen — die volgens de tekst in Gemeentemuseum Den Haag te bewonderen zouden zijn — wil ik nog kwijt dat je voor die iconische designstoelen het best naar het Stedelijk Museum in Amsterdam kunt gaan, waar een uitgebreide collectie te bewonderen is. En tussen haakjes: het Gemeentemuseum heet sinds 2019 Kunstmuseum.   

Bummer

Ik blijf op mijn honger zitten door alleen de spelling te kennen. Zeker, we kunnen googelen, AI vragen en op het world wide web zoeken, maar dat zijn toch niet de poolsterren waarop de dicteegemeenschap graag blindvaart? Zoekacties leveren vaak genoeg verschillende en soms zelfs elkaar uitsluitende antwoorden op. Zo vroeg ik ChatGPT naar de betekenis van chirunnen. Het antwoord: “het zou een misspelling of een dialectvorm van ‘chirurgen’ kunnen zijn”. 

Aan het eind van zijn dim-dictee — vervaardigd volgens de dictee-ineenflansmethode — stelde Denys de vrijmoedige vraag: ‘Ga je [na dit dictee] blij en opgetogen yammeren dat je heel wat nieuwe woorden hebt bijgeleerd? Of was het een bummer en ben je ontmoedigd dat je er zo weinig kende?’ Mijn even vrijmoedige antwoord: beide! Ik heb veel bijgeleerd, maar, eerlijk is eerlijk, ik werd overmeesterd door mismoedigheid over de hiaten in mijn vocabulaire. By far was dit het moeilijkste dictee ooit. Boukje Verheij, verbonden aan het INT waar ze projectleider is van het Algemeen Nederlands Woordenboek, bestempelde het zelfs als een ‘gruwelijk wreed dictee’. Opstand bleef echter uit, waaruit we kunnen concluderen dat de vriendelijke reus uit Pajottenland een potje kan breken bij zijn dicteevrienden.

Dicteetor

Alleen Herman Killens, de Cassius Clay van de dicteegemeenschap, ging niet de bietenbrug op en slaagde er als enige in het strijdperk met meer dan de helft van de invulwoorden correct ingevuld te verlaten; zijn foutenaantal stokte op 35. Lizi van Vollenhoven, de runner-up, verraste met 47 fouten. De derde plaats was voor Birgit Kuppens, die 56 keer misspelde. De vier hekkensluiters: René Dijkgraaf (60 fout), Bert Jansen (61 fout), Rein Leentfaar (62 fout) en Dian van Gelder (63 fout) gaven elkaar weinig toe. 

Na een rijkelijke lunch in een belendende zaal, was het de beurt aan Rein Leentfaar. Hij tapte uit een heel ander vaatje, al kwam daar ook niet uit waar de ware dicteetor vrolijk van wordt. Leentfaar had gekozen voor een dictee waarin, op enkele uitzonderingen na, geen woorden moesten worden ingevuld, maar afkortingen en initiaalwoorden — daarmee een kernregel in het dicteecircuit doorbrekend. Het werd een vervreemdende en weerstand oproepende oefening; de tekst botste immers met de geïnternaliseerde regel dat afkortingen in een dictee uit den boze zijn. Het veroorzaakte een collectieve cognitieve dissonantie in de Flamingo Lounge, vergelijkbaar met de verwarring die een kind ervaart als het beloond wordt met een ijsco in plaats van met een berisping, nadat het een ander kind van de wipkip heeft geduwd. Ikzelf heb in het gewóne leven zelfs de neiging mensen te ontvrienden die niet de moeite nemen ‘Met hartelijke groeten’ voluit te schrijven en een brief of mail afsluiten met ‘M.v.g.’. 

Vogel 

Het resultaat bij Leentfaars dictee pakte iets positiever uit dan bij dat van Denys. Zowel Birgit Kuppens (37 fout), Herman Killens (38 fout) als Lizi van Vollenhoven (38 fout) slaagde erin meer woorden (‘afko’s dus) goed dan fout te schrijven. De laatste vier plaatsen waren voor Dian van Gelder (45 fout), Frank Denys (48 fout), Bert Jansen (52 fout) en René Dijkgraaf (58 fout). Well done, Dian! 

Summa summarum: iedereen was die laatste zaterdag van de lentemaand een vogel voor de kat, zoals Frank al voorvoelde, maar dat laat onverlet dat wij allen terugkeken op een gezellige en welbestede dag.